Gullnesdalaren vart utmynta i Skien i 1546.

I 1524 fekk bisp Mogens av Hamar privilegium på verket av kong Fredrik den fyrste. Men i 1537 ville kong Christian den tredje drive verket for eiga rekning og fekk tyske bergmenn til å stå for drifta.  

Bergmester Hans Glaser la opp til storstilt drift, med oppretting av mynt i Skien, marknadsdagar både i Seljord og Skien, bygging av mylle båe stader og "at Stederne ved Golmsberg [Gullnes] og de derhos liggende Gaarde burde blive besatte med tydske Folk, og at Bønderne, som beboe dem, maate faae andre Gaarde; thi ellers vil de ikke selge deres egne. (...) Og at et ugentlig Market burde blive paabudet at holdes i Sligiord alle Løverdage, og at alle Bønder, som boe 3 Mile deromkring, burde blive alvorligen befalede at bringe derhen hvad de kunde have at selge, Bergverket på Golmsberg til nytte."

Det blei lagt fleire plikter på bøndene til å skaffe bergmenne mat, husvære og transport. Dette førte til trange kår, og gav namnet "Brøløs" eller "Brødlaus" til Seljord sentrum. Men det varte ikkje lenge før bøndene såg seg så arge på dette at dei jaga tyskarane heilt ned til Skien.

Då kongen i år 1540 fekk vite dette, skreiv han til høvedsmennene på Akershus og Båhus festningar at dei skulle gå inn i Telemark med full krigsmakt. Då dette ryktast, væpna bøndene seg og gjekk i møte med soldatane som fiendar. Bøndene forskansa seg oppi lia i Ambjørndalen mellom Svartdal og Hjartdal. Der måtte soldatane passere under i eit trongt gjel. Då blei det sendt bod til telane at dersom dei la ned våpna, skulle dei forhandle om fred. Bøndene la då ned våpna der det i dag heiter Bogalia. Då dei kom soldatane i møt, blei dei straks omringa og tekne til fange. Var dette eit møte mellom ei tid og ei anna? Var bøndene i den tradisjon at eit or var eit ord og ein mann var ein mann, medan kongens menn bare brydde seg om skrivne avtaler?

Fangane blei ført til Hjartdal prestegard der det "Thirsdagen næst efter Oluffs Dag 1540" blei nedsett ein rett som skulle dømme opprørarane. Seks av dei blei rekna som hovudmenn. Fem av dei blei straks avretta, den sjette sparde livet sitt ved å vera bøddel for dei andre. Ti andre måtte "løse sin hals" ved å betale 1040 lodd sylv og garden Sundsbarm som då gjekk til kongen. Alle dei øvrige måtte betale ei kyr, to sauer, eit pund smør, ei tønne malt eller mjøl og, alt etter grad av deltaking, to eller fire lodd sylv. Ikkje minst måtte dei skrive under på ein erklæring om at dei heretter skulle vera fredelege og lydige undersåttar "under Fortabelse af deres Ære, Formue, Liv og OdelsRet."

På Nutheim stend no denne prestegarden der rettsaka fann stad. Erlend Grøstad, som har restaurert prestegarden, meiner at telebøndane etter denne fornedrande rettssaka isolerte seg mot øvrigheita, held seg for seg sjølve og tok dermed vare på den gamle kulturen. Er det forklaringa på at ein så stor del av folkeeventyr, melodiar og viser er funne i Telemark?

Bergverksdrifta held fram, men det var mange vanskar. Dei tyske bergmennene hadde det ikkje lett heller: "Man har lagt oss armen Gewerken til bortliggende stader i klippene at bygge ligsom kirkesvaler." Dei var plaga av sjørbuk og gjekk med pestepidemiar. Men tross alt; på Gimsøy vart den fyrste norske dalaren prega av sylv frå Gullnes.

I 1549 la kong Christian III ned drifta på grunn av dårleg lønsemd. Drifta blei teken opp att og lagt ned att fleire gonger. I 1619 var dei fæl ulykke, då eit steinras sperra utgangen frå ein gruvegang der fleire arbeidarar var inni. Det seiest at dei blei haldne i live ei tid ved at folk rende vatn og ertar ned til dei gjennom eit geværløp. Til slutt bad dei vist om at dei skulle halde opp, for dei kom ikkje ut likevel. I 1863 vart den såkalla "Kapteinbygningen" sett opp, etter ein engelsk kaptein som ville stå for drift der. Dette prosjektet tok slutt i 1870. I 1888 vart det for siste gong prøvd å drive gruvedrift på Gullnes, også denne gongen utan hell.